تجهیزات حفاظت فردی در برابر پرتو

۱- مقدمه

تجهیزات حفاظت در برابر پرتو برای هر مرکزی که با پرتو ایکس سر و کار دارد، شرط قانونی دریافت پروانه است. پرتو ایکس هنگام عبور از بدن، بخشی از انرژی خود را به بافت زنده منتقل می کند. این انرژی در سلول باقی می ماند و دز دریافتی هر سال روی سال قبل انباشته می شود. کارمندی که ده سال بدون محافظ در اتاق رادیولوژی کار کرده است، رقم پرتوگیری نگران کننده ای در بدن خود دارد.
سازمان انرژی اتمی ایران برای صدور مجوز کار با پرتو، فهرست مشخصی از الزامات تعیین کرده است.

۲- اهمیت استفاده از تجهیزات حفاظت در برابر پرتو ایکس

تجهیزات حفاظت در برابر پرتو ایکس بر مبنای یک واقعیت زیستی است. پرتو یونیزان ساختار DNA را تغییر می دهد. دوز بالا سلول را می کشد و دوز پایین، احتمال جهش ژنتیکی و سرطان را افزایش می دهد. مشکل اصلی همین بخش دوم است، چون اثر احتمالی پرتو هیچ آستانه امنی ندارد. یعنی هر مقدار پرتوگیری، سهمی در ریسک آینده فرد خواهد داشت. استاندارد ملی برای کارکنان پرتویی، سقف ۲۰ میلی سیورت در سال را با میانگین پنج ساله مشخص کرده است. عبور از این سقف، پیگرد قانونی برای مرکز و خطر جدی سلامتی برای فرد به دنبال دارد. یک لایه با ضخامت معادل نیم میلی متر سرب، بیش از ۹۰ درصد پرتو پراکنده تشخیصی را متوقف می کند.

۳- تجهیزات حفاظت در برابر پرتو محیطی

تجهیزات حفاظت در برابر پرتو محیطی، پرتو را در سطح ساختمان و پیش از رسیدن به افراد مهار می کنند. واقعیت این است که پرتو ایکس بعد از برخورد با بدن بیمار پراکنده می شود. این پرتو پراکنده به هر سو می رود و به دیوار، سقف و کف نفوذ می کند. برای همین، پیش از اجرای حفاظ، باید وضعیت واقعی مرکز از نظر جهت تابش و کاربری فضاهای اطراف بررسی شود. طبق همین اطلاعات، ضخامت سرب یا معادل حفاظتی هر بخش تعیین می شود. اگر تجهیزات حفاظت در برابر پرتو محیطی یک بار درست اجرا شود، ده ها سال بدون شرایط نگهداری خاصی کار خود را انجام می دهد.

۴- مهم‌ترین تجهیزات حفاظت فردی در برابر پرتو

الف) روپوش یا پیش‌بند سربی:

برای پوشش قفسه سینه، شکم و لگن در برابر پرتو یکی از رایج‌ترین ابزارهای حفاظتی، روپوش سربی (تصویر ۱) است که معمولاً در بخش های حساس بدن مانند شکم، قفسه سینه و لگن استفاده می‌شود. این پوشش سربی، پرتو را به دام می اندازد و از ورود آن به ارگان های حیاتی جلوگیری می کند.

ب) جلیقه و دامن سربی:

برای تقسیم وزن لباس سربی روی بدن و راحتی بیشتر کاربر پوشش های حفاظتی مانند جلیقه و دامن سربی (تصویر ۲) برای افرادی که در معرض تابش مستقیم قرار می گیرند، بسیار مهم اند. این پوشش ها به‌ ویژه برای نواحی حساس بدن مانند لگن، شکم و سینه طراحی شده اند و با جذب بخش زیادی از پرتو، از آسیب به اندام های داخلی جلوگیری می کنند.

ج) عینک سربی:

برای محافظت از عدسی چشم در برابر اثرات سوء پرتو، از عینک سربی استفاده می‌شود.

د) دستکش سربی:

جهت حفاظت از دست ها هنگام کار در نزدیک منابع پرتو

هـ) تیروییدبند:

قطعه ای کوچک برای محافظت از غده حساس تیرویید در ناحیه گردن است. در برخی نواحی از بدن مانند تیروئید یا اندام های تناسلی، استفاده از تجهیزات اختصاصی بسیار مهم است. به‌ عنوان مثال، تیرویید بند سربی (تصویر ۵) نقش کلیدی در جلوگیری از تابش به غده تیروئید دارد که بسیار حساس به پرتو است. این ابزار ساده ولی موثر، باید به‌ خصوص در تصویربرداری از نواحی گردن یا قفسه سینه مورد استفاده قرار گیرد.

و) دزیمتر فردی:

ابزاری برای اندازه‌گیری میزان پرتوگیری هر فرد در طول دوره کاری است. انواع مختلفی از دزیمترهای فردی وجود دارد که برای نمونه، یکی از دزیمترهای فردی در زیر (تصویر ۶) مشاهده می‌شود.

ز) پاراوان سربی:

پاراوان سربی، یک دیوار متحرک است که معمولاً بین منبع تابش و بخش‌هایی از بدن یا افراد دیگر قرار می‌گیرد. این وسیله با قابلیت جابجایی، نقش بسیار مؤثری در ایزولاسیون تابش های جانبی ایفا می‌کند و به محافظت از بیمار یا همراهان در اتاق کمک می‌کند.

ح) درب سربی: نگهبان ورودی اتاق پرتو درب سربی، یکی از اجزای حیاتی در طراحی ایمن اتاق های تصویربرداری است. این درب ها با لایه های ضخیم سرب ساخته می شوند و از نشت پرتو به فضای بیرون جلوگیری می کنند. بسته شدن کامل این درب ها پیش از آغاز تابش، شرط اساسی برای محافظت از محیط بیرون است.